پایان عصر استراتژی صنعتی

سعید لیلاز
اقتصاددان

اولین موج صنعتی شدن در تاریخ ایران بهصورت برنامهریزیشده متعلق به برنامه سوم و چهارم پیش از انقلاب است که بهصورت کاملا منسجم، منظم و برنامهریزیشده تصمیم گرفته شد که اولا بهصورت ارادی و کنترلشده، ایران صنعتی شود، ثانیا ایران صنایع زیربنایی مادر داشته باشد. به همین دلیل است که در دهه 1340 تاسیس بسیاری از صنایع زیربنایی کشور مانند ذوبآهن اصفهان، تراکتورسازی تبریز، ماشینسازی تبریز، ماشینسازی اراک، تاسیس سازمان گسترش نوسازی صنایع ایران و تغییرشکل محتوا و کارکرد بانک توسعه صنعتی معدنی دیده میشود.در دهه 40 بحث جایگزینی واردات برای افزایش ارزآوری مطرح شد. همین طور توسعه صادرات هم روی دیگر سکه بود. از همان ابتدا ایران همه این مسائل را بهصورت برنامهریزیشده و آگاهانه دنبال میکرد؛ یعنی بهطور کلی همه این موارد از اواخر دهه 1330 بهصورت علمی و آگاهانه در دستور کار قرار گرفته بود. گرچه نشانههایی از برنامهریزی صنعتی و بهخصوص صنعتی سنگین در دوران رضاشاه دیده میشود. ولی در دهه دوم بین سالهای 1310 تا 1320 ایران یک استراتژی توسعهای صنعتی که بر مبنای آن مقادیر قابلتوجهی از صنایع در ایران به خصوص صنایع نساجی و صنایعی که کالاهای مصرفی ایران را تامین یا تهیه میکرد، شکل گرفت؛ مانند صنایع دخانیات، صنایع نساجی، صنایع قندریزی و...