از صنایع کوچک تا بزرگ - گسترش صمت 95/1/30

صفیه رضایی - گروه صنعت: توجه به اصل مکانیابی و جانمایی صحیح واحدهای صنعتی یکی از پیشنیازهایی است که سرمایهگذاران و تولیدکنندگان باید آن را از ابتدا لحاظ کنند؛ همانگونه که امروزه تلاش میشود قطببندیهای صنعتی خالی از قاعدهها، اصول و فرمولهای مکانیابی نباشد.

اولویتبندی در هر کار و بخشی جزو ضرورتهای بسته برنامهریزی و سیاستی است؛ این گفته کلی در تمامی شاخههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و البته صنعتی، مهم و قابل ارزیابی است. مفاهیم محتوایی دیگری همچون جانمایی، مکانیابی، آمایش سرزمین و قطببندی تکمیلکننده همان مفهوم اولویتبندی در برنامهریزی است. این تعریف سهل و ممتنع محل بحث و چالشهای بسیاری در موضوعات و محورهای مختلف است. اما موضوعی که ما به آن میپردازیم قطببندی صنعتی یا همان اهمیت اتکا به اصل مزیت نسبی در جانمایی و مکانیابی واحدهای صنعتی است. اگر فعال اقتصادی و صنعتی باشید به طور قطع این واژهها با گوش شما همخوانی دارد و اگر پژوهشگر باشید نیز خواندن این مطلب خالی از لطف نیست. به یاد داشته باشیم مکانیابی و جانمایی صحیح برای واحدهای صنعتی در رشد و توسعه پایدار آن واحدها موثر است. به عنوان نمونه تعیین مکان، یکی از کلیدیترین گامهای تاسیس کارخانه است؛ چرا که نتایج این تصمیم در بلندمدت ظاهر میشود و اثرات بسزایی از لحاظ اقتصادی، محیطزیستی، مسائل اجتماعی و... دارد. یکی از جنبههای مهم جانمایی صحیح، تاثیرات درونسازمانی و اثر مستقیم آن در سوددهی کارخانه خواهد بود و از لحاظ برونسازمانی، ساخت کارخانههای بزرگ در یک منطقه میتواند شرایط مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... را تحتتاثیر قرار دهد. همچنین تعیین محل کارخانه از نظر اقتصادی نقش مهمی در میزان سرمایهگذاری اولیه به هنگام تاسیس کارخانه دارد. این قاعده کلی را میتوان به تمامی صنایع تسری داد. به علاوه اینکه هر منطقه یا شهر به لحاظ بار اقتصادی و مزیتهای دارنده، ظرفیت ایجاد یک قطب صنعتی را دارد. به عنوان نمونه وجود باغهای مرکبات به مقدار زیاد، در یک شهر زمینه را برای ایجاد کارخانههای فرآوری و تولید آبمیوه فراهم میکند یا وجود فضای دامپروری در یک شهر یا منطقه، زمینه بیشتری برای احداث کارخانه تولید مواد لبنی یا ایجاد کشت و صنعتها را دارد. از همین دست میتوان در صنایع دریایی، برق، نفت و... مثال زد. به علاوه اینکه احداث یک یا چند واحد صنعتی در مکانهای بهینه و در بهترین وضعیت ممکن، نهتنها گردش تولیدات و خدمات به مشتریان را بهبود میبخشد، بلکه کارخانه را در وضعیتی مطلوب قرار میدهد. همچنین تصمیمهای مرتبط با انتخاب و فراگیری ویژگیهای مکانیابی یک مرکز، میتواند اثر بزرگی بر توانایی کسب و حفظ مزیت رقابتی باشد. به عنوان نمونه در بررسی مشاغل زودبازده مشخص شده است که بیش از ۵۰ درصد آنها در سال اول و حدود ۳۰ درصد آنها پس از دو سال، ورشکسته میشوند و به شغل دیگری رو میآورند. با اینکه در آغاز راهاندازی این مشاغل، تمام جوانب ارائه خدمات بررسی میشود اما بیتوجهی به مسئله مهم مکانیابی سبب میشود تا واحد تولیدی به سوددهی مورد نظر نرسد و از رسیدن به هدف خود بازماند. همچنین اشتباه در جانمایی، ضررهای جبرانناپذیری به دنبال خواهد داشت و گاهی منجر به تغییر محل کارخانه با صرف هزینههای زیاد میشود، یا به رکود و تعطیلی کامل کارخانه میانجامد. البته به طور معمول اشتباه در تعیین محل، هنگامی پیش میآید که تعریف درستی از آنچه از ما خواسته میشود در دست نباشد ولی اشتباههای دیگری نیز وجود دارد که حتی مدیران زیرک نیز دچار آن میشوند.

هنر صنعتی یعنی مکانیابی صحیح
بیژن پناهیزاده، عضو خانه صنعت، معدن و تجارت در تکمیل این سخنان به صمت گفت: متاسفانه در سالهای گذشته دقت و توجه کافی برای مکانیابی واحدهای تولیدی همگن و با صرفه اقتصادی بالا نمیشد. البته در گذشته بازار تولید و مصرف مانند امروز اشباع نبود. مباحث زیستمحیطی و مزیت نسبی نیز چندان مهم نبود. این امر باعث شده بود که هر تولیدکنندهای در هر جایی بدون توجه به مکان استقرار، واحد صنعتی ایجاد کند. اما ایجاد خوشه و شهرکهای صنعتی باعث ساماندهی در ایجاد واحدهای صنعتی شد. با این همه باید همچنان بر مزیت نسبی تاکید شود. به عنوان نمونه تولید محصولات خوراکی که چندان فناوری و شاکله خاصی ندارند نباید مد نظر یک سرمایهگذار باشد. بلکه استقرار واحد صنعتی را باید ملاک قرار دهد که از فناوری و دانش روز بهره گرفته و تفاوت آن میان محصولات دیگر قابل لمس و مشاهده باشد. در مقابل از آنجا که ذخایر معدنی در کشور ما وجود دارد هر گونه استقرار واحد صنعتی در زمینه معدنی برای کشور ما مزیت نسبی به شمار میرود که باید با هدف جلوگیری از واردات مواد اولیه پتروشیمی واحدهای صنعتی در همین راستا ایجاد شود. این همان نکتهای است که در بحث آمایش سرزمینی و صنعتی بر آن تاکید شده است که برای استقرار واحد صنعتی میزان دسترسی به منابع و مواد اولیه لحاظ و بر همین مبنا کار کارشناسی انجام شود. در جانمایی و مکانیابی واحدهای صنعتی باید به این اصل توجه شود. به عنوان نمونه در توسعه صنایع فولاد مبارکه به تامین منابع آب بیتوجهی شده است. تا جایی که یکی از مشکلات اصفهان کمبود آب شرکت فولاد مبارکه است؛ چراکه مزیت نسبی این واحد صنعتی در آن منطقه نبوده است. از اینرو کار غیرکارشناسی یکی از چالشهای بزرگ در جانمایی واحدهای صنعتی است. همین مشکل را در بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی نیز شاهد هستیم. هنر آنجا نیست که چندین هزار تن خیار را در یزد تولید و آبیاری آن را از چهارمحال و بختیاری تامین کنیم بلکه باید به تامین منابع آب و مواد اولیه تولید بیشتر توجه شود. در مجموع باید کار کارشناسی در استقرار واحدهای صنعتی لحاظ شود نه اینکه بر ایجاد یک واحد صنعتی در شهری فشار وارد شود در جایی که هیچ مزیت نسبی برای جانمایی و استقرار آن صنعت در آن منطقه وجود ندارد.

از صنایع کوچک تا بزرگ
جملات پایانی پناهیزاده به این معنی است که گاه فشار سیاسی در ایجاد برخی واحدهای صنعتی تاثیر میگذارد در حالی که دلیلی برای وجود آن واحد صنعتی در یک شهر یا منطقه نبوده است. از این دست موارد نیز ممکن است در جریان مکانیابی و جانمایی واحدهای صنعتی به وجود آید. با این همه مسئلهای که اقتصاددانان بر آن تاکید میکنند حفظ اصل مزیت نسبی در ایجاد واحدهای صنعتی است. این نکتهای است که آرمان خالقی، عضو هیاتمدیره خانه صنعت، معدن و تجارت نیز بر آن صحه گذاشته است. وی به صمت گفت: مکانیابی واحدهای کوچک و متوسط با واحدهای بزرگ متفاوت است. به عبارتی در جانمایی این دسته از صنایع باید تفکیک ایجاد شود. به علاوه اینکه برای تشویق سرمایهگذاران برای مشارکت در یک واحد صنعتی باید استقرار شهرکهای صنعتی نیز به درستی جانمایی شده باشند و مکانیابی اشتباه نباشد. بسته تشویقی برای سرمایهگذاران زمانی کامل میشود که بدانند راههای دسترسی ارتباطی، تامین منابع آب و انرژی در آن منطقه درنظر گرفته شده است. در کنار این مسئله باید مباحث فنی و زیرساختی نیز لحاظ شده باشد. به عنوان نمونه ایجاد واحد صنعتی در مناطق زلزلهخیز یا در مسیر باد به هیچ عنوان پسندیده نیست. البته این نکته نیز با اهمیت است که امروزه واحدهای صنعتی در شهرکهای تخصصی به وجود آمدهاند که تمامی صنایع آنها همگن هستند. از این رو باید در ایجاد یک واحد صنعتی دورنمای پیشرفت و توسعه لحاظ شود تا برای سرمایهگذاران دیگر در آن منطقه مشکل ایجاد نشود. در مجموع با لحاظ نگاه کارشناسانه و فنی در ایجاد واحدهای صنعتی باید به مسائل مهمی همچون صرفه اقتصادی و سودآور بودن ایجاد یک واحد صنعتی، تامین بازار مصرف برای تولیدات، در دسترس بودن وسایل حملونقل عمومی و تامین خدمات، امکان تامین و انتقال مواد اولیه و مسائل زیستمحیطی همچون در مسیر باد نبودن اشاره کرد. اگر در مکانیابی و استقرار واحدهای صنعتی در ابعاد کوچک، متوسط و بزرگ به این نکات توجه نشود ممکن است در میانمدت با مشکلات بسیاری مواجه شوند که منجر به تعطیلی یا ورشکسته شدن آنها شود.

اشتباهات عمومی در بخشهای خصوصی
یکی از اشتباهاتی که باعث مکانیابی نادرست در استقرار یک واحد صنعتی میشود تاکید بر منافع آنی و کوتاهمدت است. ممکن است سرمایهگذار یا تولیدکننده فقط بر منافع زودگذر قانع باشد که البته کمتر اتفاق میافتد. با این حال اگر این رویکرد در استقرار یک واحد صنعتی، ملاک جانمایی باشد به طور قطع نتیجهای جز شکست و بیکاری نیروی کار و هدررفت سرمایه نخواهد داشت. به علاوه اینکه واحد صنعتی باید چشمانداز کار را در آینده به نحوی تنظیم کند که در جذب نیروی متخصص دچار مشکل نشود. به بیان کلی باید تمام راهها و راهحلها را درنظر داشته باشد. حالا اگر شما یک تولیدکننده و سرمایهگذار صنعتی هستید باید تمامی این موارد را در جانمایی و استقرار واحد صنعتی خود به کار بندید. شما باید حتی به فرهنگ خاص یک منطقه در استقرار یک واحد صنعتی توجه داشته باشید. جدا از روندهای اداری باید نگاه بلندمدت را در خود تقویت کنید و نیاز مردم منطقه را نیز به درستی بسنجید؛ چراکه در موفقیتهای احتمالی شما در آینده موثر است. همچنین باید این مشکل را پیشبینی کنید که ممکن است زمانی محل واحد صنعتی خود را منتقل کنید. در آن صورت آیا میتوانید مکانیابی جدید را پیشبینی کنید؟ البته باید قبول کرد که سرفصلهای مزیت نسبی در کشور ما مشخص است. با این حال باید در واحدهای تولیدی و صنعتی سرمایهگذاری کرد که متنوع و متفاوت باشند و بازار مصرف اشباع شدهای نیز نداشته باشند. به این فهرست پر از مورد و موارد ما میتوانید نکات دیگری را نیز اضافه کنید که در آینده صنعتی و کاری خودتان موثر باشد.

http://www.smtnews.ir/industry/19368-%D8%B5%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C.html